Srbi su jedini narod na svetu koji proslavlja krsnu slavu. Od jeseni i Miholjdana, Svete Petke do Mitrovdana, Aranđelovdana, Svetog Nikole i drugih brojnih slava Srbi obeležavaju dan određenog sveca kao jedinstven običaj u hrišćanskom svetu. Od 2014. srpska porodična slava je upisana u registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Uneska i ovo je bilo prvo kulturno dobro iz Srbije upisano na ovu listu. Da li ste se ikad zapitali kako su Srbi počeli da slave slavu i kako jedni slave Svetog Nikolu, a druga Svetog Jovana ili Svetog Luku?
Pre nego što su Srbi primili hrišćanstvo bili su sledbenici slovenske vere koja je imala više bogova. Svako pleme ili porodica imala je svog kućnog boga zaštitnika za koga se verovalo da čuva dom i ognjište. Taj kult predaka i zaštitnika bio je duboko ukorenjen u našem narodu. Predanje kaže da su Srbi počeli da prihvataju hrišćanstvo negde u 7. veku kada su umesto starih paganskih božanstava, naši preci prihvatili hrišćanske svetitelje kao svoje nove zaštitnike. Tako je stari običaj dobio novi smisao, a porodice su zadržale svoj kult zaštitnika, ali sada u hrišćanskom obliku kao krsnu slavu. Prema narodnom predanju, svetac koga danas slavi jedna porodica izabran je na dan kada su njihovi preci primili hrišćanstvo. Sveštenici koji su krštavali narod u to vreme često su krštenje obavljali po rodovima, a ne pojedinačno. Celokupan rod, pleme ili porodica dobijali bi svog zaštitnika onoga čiji se praznik poklapao sa danom krštenja. Taj svetac postajao je duhovni rodonačelnik porodice i taj dan se slavio svake godine kao uspomena na primanje vere. Ako je, recimo, jedan rod kršten na dan Svetog Nikole, taj svetac je postao njihov zaštitnik za sva vremena. Njihovi potomci, ma gde živeli, nastavljali su da slave tog sveca kao krsnu slavu, čuvajući vezu sa svojim precima i prvim danom hrišćanskog blagoslova. Vremenom su se neki sveci izdvojili kao posebno poštovani u srpskom narodu. Tako su Sveti Nikola, Sveti Jovan Krstitelj, Sveti Đorđe, Sveti Arhangel Mihailo i Sveti Sava postali najčešći zaštitnici domaćinstava. Razlog za to nije samo u datumu krštenja, već i u duhovnim osobinama koje su Srbi povezivali sa tim svecima kao što su hrabrost, zaštita, mudrost, milost, vera.
Kada jednom porodica primi svog sveca-zaštitnika, taj izbor ostaje trajan i prenosi se sa oca na sina, kao duhovno nasleđe. Zato se kaže: „Slava se ne menja, već se nasleđuje.“ U retkim slučajevima, neka porodica bi promenila sveca nakon nekog izuzetnog događaja recimo spas od bolesti ukoliko je izlečenje pripisivano određenom svetitelju. Ali čak i tada, stara slava se pamti kao „preka“ ili „stara“ i često se obeležava u tišini. Prvi pisani tragovi o slavi javljaju se u srednjem veku, a sam običaj vremenom je postao jedan od najprepoznatljivijih simbola srpskog identiteta.
Prema rečima teologa krsnu slavu, uz blagoslov oca, može da nasledi svaki sin koji formira svoje domaćinstvo. Nije pravilo da to mora biti najstariji sin svaki od njih može da preuzme obavezu i čast slavljenja krsne slave. Tradicionalno, ćerka udajom počinje da slavi muževljevu slavu, ali ako porodica nema muških naslednika, žena može da nastavi slavljenje porodične slave sve do udaje, a i kasnije, ukoliko oseća duhovnu potrebu da očuva sećanje na dom u kome je odrasla. Svetac koji stoji na porodičnoj ikoni simbol je kontinuiteta, on je čuvar sećanja, ognjišta i porodičnog identiteta. I zato, kad god se slavska sveća upali i kolač prelomi, oživi jedna drevna poruka – da vera, ljubav i zajedništvo nikada ne smeju ugasnuti u domu.
Kako često ističu sveštenici simboli slave su slavski kolač, žito i sveća. Slavski kolač je najvažniji simbol krsne slave on predstavlja Hrista kao „hleb života“. Uvek je okruglog oblika, što simbolizuje večnost i neprekinuti krug porodice. Ukrašava se znakom krsta, žitnim klasjem i venčićima od testa, kao simbolima plodnosti, blagostanja i zajedništva. Kad se kolač prelomi i prelije vinom, to označava mir, ljubav i slogu u kući.
Žito (koljivo), se priprema od pšenice zato što zrno koje je palo u zemlju i oživelo je simbol vaskrsenja i večnog života. Žito osvećuje u crkvi, a domaćin ga nudi gostima prvo, kao blagoslov. Slavska sveća se pali ujutru na dan slave i gori tokom celog dana. Njen plamen simbolizuje svetlost vere, ali i prisustvo Boga u domu. Tradicionalno, kad slava prođe sveća se gasi sa malo vina, zato što se njen plamen smatra svetinjom. Iako je duhovna strana slave najvažnija, svaka porodica koja slavi se trudi da goste dočeka uz posebnu trpezu kao znak gostopromstva i zajedništva. Na stolu se, u zavisnosti od toga da li je mrsna ili posna slava, nalaze tradicionalna srpska jela.
Svaka porodica ima svoje posebnosti po kojima proslavlja krsnu slavu. Negde se slavi svečano uz veliki broj gostiju, negde skromno u krugu najbližih. Ali suština je uvek ista okupljanje porodice, podsećanje i poštovanje predaka. Slavski običaji u Srbiji mogu da se razlikuju. U Crnoj Travi se slavski kolač nikad ne seče nožem, već se lomi rukama „da se sreća ne prereže“. U nekim selima oko Valjeva običaj je da deca prva probaju žito, kako bi godina bila „slatka kao šećer“. U Bačkoj, recimo, pojedine porodice i danas prave minijaturni kolač za svakog člana domaćinstva kao lični blagoslov. Ali, kakvi god da su običaji krsna slava je dan koji nas podseća da nismo sami, da imamo korene, pripadnost i veru. To je živa nit koja povezuje generacije, most između prošlosti i sadašnjosti, dan posvećen zaštitniku, svetitelju koji čuva dom, porodicu i potomstvo.